Advies 2026/04

Het secretariaat van de Nationale Hoge Raad voor Personen met een Handicap (NHRPH) kampt momenteel met een aanzienlijk personeelstekort.

Het directiecomité van de Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid heeft op 9 mei 2025 beslist dat er geen vervanging komt voor medewerkers die niet langer voor het secretariaat werken.

Dit maakt het voor de NHRPH erg moeilijk om zijn opdracht als adviesorgaan naar behoren uit te voeren. Concreet betekent dit dat de NHRPH de voorziene termijnen voor het afleveren van zijn adviezen noodgedwongen moet verlengen.

Advies nr. 2026/04 van de Nationale Hoge Raad voor Personen met een Handicap (NHRPH) over de toekomstige verkiezingen in België.

Uitgebracht tijdens de plenaire zitting van 19/01/2026.

Advies op initiatief van de NHRPH.

• Voor opvolging aan de heer Bernard Quintin, minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken, belast met Beliris
• Voor opvolging aan de heer Vincent Van Peteghem, vice-eersteminister en minister van Begroting, belast met Administratieve Vereenvoudiging
• Voor opvolging aan de heer Rob Beenders, minister van Consumentenbescherming, Sociale Fraudebestrijding, Personen met een handicap en Gelijke Kansen
• Ter informatie aan de heer Frank Vandenbroucke, Vice-eersteminister en minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, belast met Armoedebestrijding
• Ter informatie aan de heer Bart De Wever, eerste minister
• Ter informatie aan Unia
• Ter informatie aan het UNCRPD-coördinatiemechanisme
• Ter informatie aan de federale ombudsman

Met het oog op de verkiezingen van 2029 ging de ministerraad op 05/12/2025 op voorstel van minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken Bernard Quintin akkoord met het vaststellen van de stemmethoden die bij de volgende verkiezingen zullen worden gebruikt.

Op de ministerraad van 05/12/2025 werden een aantal zaken met betrekking tot de verkiezingen voor de periode 2026-2029 beslist. Normaal gesproken vinden de volgende federale verkiezingen in 2029 plaats.

“In het kader van de organisatie van de volgende verkiezingen, werd vastgesteld dat het elektronische stemsysteem met papieren bewijsstuk vanaf begin 2027 niet meer bruikbaar zal zijn (met uitzondering van de mogelijkheid van een verlenging van de elektronische stemsystemen van de tweede generatie).”

In 2024 waren zowel stemcomputers van de eerste als van de tweede generatie in gebruik.

“Met het oog op de correcte organisatie van de verkiezingen die onder de federale bevoegdheid vallen in de periode 2026-2029, worden de meerjarige kredieten goedgekeurd voor de ontwikkeling van een nieuw offline elektronisch stemsysteem.”

Er zullen dus nieuwe stemcomputers worden ontwikkeld. De NHRPH vernam dat de openbare aanbesteding loopt tot januari 2027. De NHRPH heeft er bij de FOD Binnenlandse zaken al meermaals op aangedrongen dat deze computers toegankelijk moeten zijn, wat niet het geval was bij de oude stemcomputers.

“Hierbij wordt ook rekening gehouden met diverse beheersmaatregelen ingeval het nieuwe systeem niet voor het volgende verkiezingsjaar 2029 operationeel zou zijn. Daarnaast krijgt de FOD Binnenlandse Zaken het mandaat om een interfederaal stuurcomité op te richten dat zal focussen op: 

• de ontwikkeling van een nieuw offline elektronisch stemsysteem en de tenlasteneming van de desbetreffende kosten daarvan door de verschillende stakeholders
• het al dan niet verlengen van het gebruik van het elektronisch stemmateriaal van de tweede generatie vanaf januari 2027 tot en met midden 2031 en de tenlasteneming van de daaraan verbonden kosten door de verschillende stakeholders”

De nabije toekomst is dus onzeker! Volgende situaties zouden zich kunnen voordoen:

• Het nieuwe offline elektronisch stemsysteem is tijdig operationeel en wordt ingezet bij de volgende federale verkiezingen.
• Het nieuwe offline elektronisch stemsysteem is niet tijdig operationeel en dan zijn de volgende scenario’s mogelijk:
  • Het gebruik van het elektronisch stemmateriaal van de tweede generatie wordt verlengd vanaf januari 2027 tot en met midden 2031. Waar er elektronisch stemmateriaal van de tweede generatie werd gebruikt, blijft dat zo voor de volgende verkiezingen. De NHRPH vernam dat dat enkel het geval is in 17 Brusselse en 9 Duitstalige gemeentes. Elders wordt er op papier gestemd.
  • Het gebruik van het elektronisch stemmateriaal van de tweede generatie wordt NIET verlengd. Er wordt overal opnieuw op papier gestemd.

De NHRPH is betrokken bij een werkgroep rond toegankelijke verkiezingen van de FOD Binnenlandse zaken. Daar pleit de NHRPH o.a. voor de mogelijkheden om van thuis te stemmen, bijvoorbeeld via smartphone of computer, teneinde iedere burger zijn recht om autonoom en geheim te kunnen stemmen te garanderen. Mensen met een handicap die beschikken over aangepaste randapparatuur of software op hun pc of smartphone zouden op die manier geheim kunnen stemmen. Ook de heer Bernard Quintin, minister van Veiligheid en Binnenlandse zaken, alludeert erop in zijn beleidsverklaring inzake de verkiezingen: “Op initiatief van mijn diensten zijn er tussen 2020 en 2023 drie studies uitgevoerd om na te denken over de toekomst van het stemmen met behulp van computertechnologieën in België, zowel door middel van een evolutie van het elektronisch stemmen zoals we dat vandaag kennen als door middel van online stemtechnologieën. Deze studies bieden interessante en gedetailleerde mogelijkheden om één of meerdere richtingen te kiezen voor de organisatie van toekomstige verkiezingen in België.”

A. Toegankelijke verkiezingen

De NHRPH hecht veel belang aan toegankelijke verkiezingen voor iedereen en verwijst naar zijn positienota en adviezen over dit thema.

B. Volgende verkiezingen

De NHRPH maakt zich zorgen over de volgende verkiezingen. De kans bestaat dat de stemprocedure voor de volgende verkiezingen minder toegankelijk wordt voor personen met een handicap, in het bijzonder voor blinde personen.

• Voor de NHRPH is het niet aanvaardbaar dat de toegankelijkheid van de verkiezingen nog zou afnemen in de toekomst, ongeacht welke stemprocedure wordt gekozen.
• De NHRPH verwijst hierbij naar de aanbevelingen van het VN-Comité voor de rechten van personen met een handicap aan België van september 2024, en in het bijzonder artikel 61: de aanbeveling om “in nauw overleg met en actieve betrokkenheid van personen met een handicap, via hun vertegenwoordigende organisaties de toegankelijkheid van het stemmen te waarborgen, met inbegrip van de fysieke omgeving en de verstrekking van verkiezingsmateriaal en -informatie in toegankelijke formaten, voor alle personen met een handicap”.
• Indien er op papier wordt gestemd, moet dat op een toegankelijke en autonome wijze gebeuren. Daarbij mogen de personen met een visuele handicap niet worden vergeten. De NHRPH herinnert er tevens aan dat niet alle blinde en zwaar slechtziende personen braille beheersen.

C. Nieuw offline elektronisch stemsysteem

De NHRPH eist dat het nieuwe offline elektronische stemsysteem toegankelijk zal zijn voor iedereen, zodat iedereen autonoom en geheim kan stemmen.

• De NHRPH vraagt daarbij bijzondere aandacht voor personen met een ernstige visuele handicap. Zij kunnen nog steeds niet autonoom stemmen en moeten hun vertrouwen stellen in een persoon van eigen keuze of de voorzitter van het kiesbureau. Nochtans bestaat de vereiste technologie om een stemcomputer aan te passen. Randapparatuur- en software (bijvoorbeeld mogelijkheid tot vergroting, audioweergave met plug-in voor oortjes, pc-bediening zonder muis, …) zijn een basisvereiste voor inclusief stemmen met de stemcomputer.
• Het lijkt de NHRPH dat er nog voldoende tijd is om het nieuwe stemsysteem te ontwikkelen voor de volgende verkiezingen. Mocht dat niet zo zijn, dan verwacht de NHRPH dat er voorrang wordt gegeven aan de toegankelijkheid ten koste van de timing, zodat de volgende verkiezingen wel toegankelijk zullen zijn.

D. Thuis stemmen - online stemmen

• De NHRPH herhaalt zijn vraag om werk te maken van thuis te stemmen, bijvoorbeeld via de eigen pc of smartphone, en dat ten laatste tegen de volgende verkiezingen. Dat kan al in het buitenland, bijvoorbeeld in Estland. Ook in andere landen zijn onlineverkiezingen veilig en vlot verlopen. De technologie om online stemmen veilig, anoniem en zonder risico op inmenging of hacking te laten verlopen bestaat al. Op die manier zouden personen met een handicap (visuele handicap, beperkte mobiliteit, …) in het bezit van een pc/smartphone niet langer moeten stemmen bij volmacht of met assistentie.
• De mogelijkheid van thuis stemmen ontslaat de overheid niet van de plicht om fysiek stemmen integraal toegankelijk te maken.
• Naast stemmen per smartphone of computer zijn er nog alternatieven mogelijk zoals stemmen per brief, mobiele stembureaus, stembureaus in instellingen enz. Bij het ontwikkelen van deze alternatieven moet er aandacht zijn voor integrale toegankelijkheid en autonomie voor allen. Als een procedure te complex is, is ze niet toegankelijk (zie bijv. advies 2025-15).